گلستان در آستانه بحران آب؛ فرونشست تا ۲۲ سانتیمتر در سال و هشدار کارشناسان برای رویآوردن به آبخوانداری
به گزارش مردم گلستان، استان گلستان با مساحتی بیش از ۲ میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار، همزمان با دو بحران جدی روبهروست؛ از یک سو سیلهای فصلی در عرصههای جنگلی و کوهستانی و از سوی دیگر افت شدید سطح آبهای زیرزمینی و فرونشست زمین. بر اساس آمار موجود، گلستان از نظر تعداد سیل در رتبه دوم کشور قرار دارد و طی سه دهه گذشته بیش از ۱۶۰ سیل در این استان رخ داده است؛ از جمله سیل سال ۱۳۸۰ با ۴۵۶ کشته که یکی از مرگبارترین سیلهای جهان در آن سال بود، و سیلهای سالهای ۹۷ و ۹۸ که شهرهای آققلا و گمیشان را زیر آب برد.
میانگین فرونشست زمین در گلستان حدود ۶ سانتیمتر در سال است، اما در برخی نقاط بحرانی این رقم به ۲۲.۶ سانتیمتر در سال میرسد.
گلستان نیازمند عزم ملی برای آبخوانداری
رمضان بهترک، معاون فنی و آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی گلستان، در گفتوگو با خبرنگار مهر گفت اگر امروز برای آبخوانداری هزینه نشود، در آینده باید هزینههای سنگین بازسازی زیرساختهای آسیبدیده از فرونشست پرداخت شود.
به گفته او، سدسازی هرچند ضروری است، اما بدون مدیریت آبخیز در بالادست، صرفاً به هدررفت سرمایه ملی منجر میشود؛ چرا که در سدهای سطحی بخش زیادی از آب از طریق تبخیر از دست میرود، در حالی که در روش آبخوانداری آب به درون زمین هدایت میشود و نه تبخیر میشود و نه در معرض آلودگی سطحی قرار میگیرد.
بهترک فرونشست زمین را پدیدهای برگشتناپذیر توصیف کرد و افزود این پدیده ناشی از افت سطح آبهای زیرزمینی و تخلیه سفرههای آبخوان است که علاوه بر کاهش ظرفیت ذخیره آب، به زیرساختها، زمینهای کشاورزی، راهها و ساختمانها نیز آسیب میرساند.
وضعیت نگرانکننده سفرههای آب زیرزمینی
به گفته بهترک، عمق برداشت آب از چاهها که در گذشته حدود ۱۷۰ تا ۱۸۰ متر بود، اکنون در برخی نقاط به حدود ۳۰۰ متر رسیده است. او هشدار داد ادامه روند فعلی برداشت از آبهای زیرزمینی میتواند خسارات جبرانناپذیری برای منابع طبیعی و محیط زیست استان به همراه داشته باشد.
وی با اشاره به منطقه تازهآباد بندرترکمن به عنوان یکی از نقاط بحرانی که فرونشست در آن به ۲۲.۶ سانتیمتر در سال رسیده، گفت این روند نشان میدهد فضای خالی سفرههای زیرزمینی در حال فشرده شدن و غیرقابل بازگشت است.
به گفته معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی گلستان، این اداره رویکرد خود را از مدیریت سنتی به مدیریت هوشمند روانآبها بر پایه چهار راهبرد سازهای، بیولوژیک، بیومکانیک و مدیریت تغییر داده است؛ با هدف ذخیرهسازی آب در لایههای زمین و افزایش تابآوری استان در برابر سیل و خشکسالی.
بهترک از جمله اقدامات انجامشده را جنگلکاری در ۷۰ هزار هکتار، احیای مراتع، اجرای تراسبندی برای کاهش سرعت سیلاب، اجرای پروژههای ترسیب کربن در ۲۶ روستا، و حفاظت از ۵۲۴ هزار هکتار جنگلهای هیرکانی بهعنوان ذخیرهگاههای حیاتی آب و خاک عنوان کرد.
وی همچنین گفت برای کنترل سیلاب، رسوب و تغذیه سفرههای زیرزمینی، بیش از ۲ هزار و ۳۰۰ سازه احداث شده که شامل ۱۳۲۰ سازه گابیونی، ۵۱۰ سازه سنگی و ملاتی و بتنی، ۲۶۳ بند خاکی، ۷۴ سازه سرشاخهگیر، ۴۶ سازه سویل سیمنت و ۵ پروژه چندمنظوره است.
طرح بزرگ شنچالهها؛ امکان تزریق ۲۰۰ میلیون مترمکعب آب به سفرههای زیرزمینی
بهترک از طرحی برای استفاده از چالههای باقیمانده از برداشت مصالح در گرگانرود خبر داد و گفت مطالعات انجامشده پس از سیلهای سالهای ۹۷ و ۹۸ نشان میدهد این چالهها میتوانند به مخازن تغذیه مصنوعی آب تبدیل شوند.
به گفته او، ظرفیت این شنچالهها ۱۵ میلیون مترمکعب است، اما توان جذب و نفوذ آنها ۱.۵ برابر این مقدار است؛ بهطوریکه در صورت استفاده ۱۰ باره از سیلابها در طول سال برای پر کردن این مخازن، حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب آب میتواند به سفرههای زیرزمینی تزریق شود؛ رقمی که سهم قابل توجهی از ۷۵۰ میلیون مترمکعب آبی است که هماکنون در استان هدر میرود.
بهترک گفت این شنچالهها که در حال حاضر به نقاطی نامناسب در چهره طبیعت تبدیل شدهاند، باید با همکاری شرکت آب منطقهای و دولت ساماندهی شوند تا به جای آسیب به محیط زیست، به ابزاری برای احیای آبخوانها تبدیل شوند.
کمبود اعتبارات، چالش اصلی پیش روی منابع طبیعی
بهترک از کمبود بودجه بهعنوان مهمترین مانع پیش روی این پروژهها گفت. به گفته او، در سال گذشته از ۴۷ میلیارد تومان اعتبار مصوب ملی تنها ۹ میلیارد تومان تخصیص یافت و در سال جاری نیز فقط ۶ میلیارد تومان به این بخش اختصاص داده شده است.
وی افزود در بخش محرومیتزدایی نیز تنها ۵۰ درصد از ۱۱۱ میلیارد تومان اعتبار مصوب پرداخت شده و با این میزان بودجه، عملیات آبخیزداری در محدودهای به مساحت یک میلیون و ۴۰۰ هزار هکتار با سرعت بسیار پایینی پیش میرود؛ وضعیتی که در صورت ادامه، میتواند خسارات بیشتری به استان وارد کند.
به گفته کارشناسان، گلستان برای عبور از بحران آب نیازمند بازنگری جدی در نوع نگاه به منابع آبی و نحوه تخصیص اعتبارات است؛ چرا که در شرایط کنونی، هم سیلابهای فصلی هنوز بهدرستی مدیریت نشدهاند و هم فرونشست زمین و افت سفرههای زیرزمینی به مرحله هشدار رسیده است.
